Art 45
Centraal staat het Bewustzijn - 18 jaar later
RUBRIEK: Bewustzijn    Geplaatst op 2 november 2025

Exakt 18 jaar geleden opende ik mijn weblog met het artikel Centraal staat het Be-wustzijn. Mijn artikels in deze begindagen waren korter en beknopter: uitgewerkt rond de essentie, en behandeld vanuit een korte synthese. Ze hadden daardoor een krachtige boodschap en waren dragers van een duidelijk signaal: de kern van het thema. Sindsdien zijn mijn artkels "gestoffeerder" en uitgebreider geworden, vanuit de noodzaak en de optiek om meer KONKRETE verduidelijkingen te geven over de PRAKTIJK of het funktioneren van het thema. Vandaar dat mijn invalshoek van van-daag vertrekt vanuit de problematiek van hoe het bewustzijn NIET wordt erkend in het onderzoeken van de REALITEIT of in het tot stand komen van kennis of filo-sofieën over de realiteit. De dag van vandaag spreekt men beduidend minder over bewustzijnsprocessen, terwijl het bewustzijn tegelijk is geclaimd geworden door allerhande religieuze bewegingen en New Age "spirituele technieken" die het aan een devaluatie hebben onderworpen. Omdat daarbij de schizofrene kloof tussen enerzijds de hoog gegrepen en gratuite teorieën, en anderzijds de onmogelijkheid om die in de wereld prakties te realiseren blijft bestaan, blijkt deze bewustzijnswor-ding in vele gevallen slechts een lege doos te zijn geworden, die men vervangt door doctrines of iets wat weliswaar in naam "bestaat" maar BUITEN het proces van de konkrete kennisverwerving wordt gehouden. Men houdt zich aan de gevestigde "stelregels" en hetzelfde tot vervelens toe herhaalde naratief, om de aandacht af te leiden van waarop de keuze van het concept echt berust.

Klinkt dit ingewikkeld? Geen nood, laat mij de problematiek ervan dan bondiger sa-menvatten: in de ontwikkeling van de menselijke kultuur -en met name vooral zijn laatste 3000 jaren- zijn talrijke filosofieën, ideologieën en kennisleren tot stand ge-komen die het PRODUKT zijn van een bepaald denk- en bewustzijnsproces, ZON-DER dat daarbij wordt verduidelijkt HOE dat dan is gebeurd. Het Taoisme geeft de inzichten weer van Chinese wijsgeren als Laozi en Zhangzi van 2500 jaar geleden over de realiteit van toen. Maar door dat in een doctrine of een concept-box te stoppen, stript men hun inzichten van hun interpretatie en subjekt, en maakt er een soort "heilige vormen" van die als letterlijke en onbespreekbare "matrixen" of "ge-boden" worden geponeerd. In plaats dan het boek de Tao Te Tjing van Laozi te lezen als inspiratiebon om zijn eigen bewustzijnsproces mee te stimuleren, stopt men het gedachtengoed weg, en poneert het als "een realiteit in schrift gefixeerd" in plaats als een welbepaald verslag van de stand van zaken door een welbepaald persoon als resultaat van diens inzichten. Men "vergeet" dan als het ware dat de vorm waarin ze werden opgeschreven, nooit die beschreven realiteiten zélf zijn, maar slechts de in-houd van een denk-en bewustzijnsproces. Gevolg: men bestudeert oude teksten let-terlijk in hun vorm alsof het gestolde "waarheden" zouden zijn die men moet "vol-gen" in plaats van inhoudelijk in dialoog te gaan met de "geest" van een oude schrij-ver die erin nog tot ons "spreekt". Op die manier wordt elk gedachtengoed opgeslo-ten in een concept of box -en wordt het een belief- in plaats van als diskussiestof voor een dialoog te worden.

Want DOOR dat bewustzijn staan we in verbinding met alles van de wereld en de realiteit, en MET dat bewustzijn voeren we ook een permanente dialoog met alles en iedereen. Dat is de manier waarop we LEREN.
Soms wordt dat verward met absorberen: absorberen is echter een by-pass waarbij men zich identificeert met een doctrine ZONDER ermee met zijn bewustzijn in dia-loog te gaan, en die men in zijn totaliteit over-neemt. Een identifikatie die zover kan gaan dat men bijvoorbeeld zoals in het geval van het Taoisme, zich gaat kleden en denken als een Chinees van 2000 jaar geleden, en dezelfde ceremonies en rituelen gaat uitvoeren. Om dit te kunnen, moet men delen van "vroeger" in zijn persoonlijk proces verwerpen en "amputeren" om zijn werkelijkheidsbesef te doen krimpen en te doen passen BINNEN het kader van zijn concept -hier dus de Taoistiese filo-sofie-. Bij een belief gaat het hem immers in eerste instantie niét om de realiteit, maar om het concept OVER de realiteit. En wat niet in de box past, wordt verworpen of genegeerd. Het concept mag/kan ook niet in vraag gesteld worden, omdat "het de totale realiteit" of "waarheid" zou weergeven (sic). En wie ben jij om dat te durven?

De objekt-subjekt-splitsing is een bekend gegeven als criterium van wetenschapsbe-oefening of rationalisme, dat OOK een belief is, want berust op een bepaald (louter) materiëel concept over de realiteit. Maar vreemd genoeg moeten we konkluderen dat dit zowat een basiskenmerk is van ELK belief. Zeker bij religies, wordt het ego/zelf als hoofdoorzaak van al het kwade/lijden/problemen beschouwd, en moet het "ver-nietigd" worden om "bevrijd te worden van zijn Aardse kluisters". Zonder Zelf -en dus ook Ego dat daarvan de buitenste schil is- is geen zelfkennis en zijn geen kritiese vragen mogelijk, en staat de weg van absorptie wagenwijd open. Dat is geen kwestie van "openheid van geest" maar van indoktrinatie van een bepaald concept.

Laat ons even onder ogen nemen wat er nu precies tijdens een meditatie "gebeurt". Men neemt afstand van zichzelf door niet meer te participeren in zijn ervaringen, maar door het standpunt van waarnemer in te nemen (identiek als bij het rationa-lisme). Men observeert zijn gedachten en gevoelens "alsof die niet van hemzelf zou-den zijn" , wat een perfekte invulling van objektivisme is: dit zijn niet "mijn" gevoe-lens, en niet "mijn" gedachten, maar emoties en gedachten die mij komen "bezoe-ken". Bij uitbreiding: dit is niet "mijn lichaam", "mijn" huis, "mijn" relatie, ...... Het doet er allemaal niet toe: totale ont-hechting. Maar volledige onthechting is heel zeker geen totale wijsheid, eerder een afstand nemen van wie men is: een poging om het leven kompleet vrijblijvend, zonder engagement en zonder authenticiteit te maken, ten einde om het zonder pijn te proberen maken. De perfekte invulling van de mens "als een onpersoonlijke toerist van het leven" in plaats als een bewust wezen dat de verantwoordelijkheid voor zijn leven en keuzes in het hier en nu op-neemt.

Nou goed, van tijd tot tijd afstand kunnen nemen van zichzelf om UIT de drukte van de wereld te stappen, een time-out te nemen in de ratrace, en tot introspektie te ko-men, is inderdaad konstruktief en zelfs noodzakelijk. Maar VEEL mediteren brengt eigenlijk weinig soelaas aan de OORZAKEN van levensproblematieken; het zorgt er alleen voor dat de negatieve schade ervan wat ingeperkt wordt. Net zoals het er niet op aankomt om zogenaamde negatieve energie te vermijden of te laten "wegvloeien", maar van in te zien HOE die ontstaat. Mediteren helpt alleen wat te relativeren en identifikaties losser te maken, maar biedt strikt gezien geen "oplossing", omdat het alleen op de gevolgen inwerkt, niet op de oorzaken. Men kan blijven mediteren tot de zon ondergaat, maar "onthechting" is geen antwoord op de vraag hoe dan greep te krijgen op zichzelf.

Ontkenning van zichzelf -het zichzelf LEEG maken- kan immers niet leiden tot zelfkennis -over de VOLHEID van zichzelf-. Het zich terugtrekken uit de Aardse beslommeringen, leidt niet tot een leerproces hoe ermee om te gaan. Men kan natuur -lijk ten alle tijde UIT iets stappen, maar de basisvraag luidt eerder: hoe sta ik en handhaaf ik mezelf er IN? Hoe sta ik in het VOLLE LEVEN, met alles erop en eraan?

Wat alles in een mens "bij elkaar houdt", wat de verschillende bestaanslagen als één geheel doet funktioneren, wat de verschillende signalen vanuit de verschillende be-staansniveau's met elkaar in verbinding stelt en doorheen elkaar laat doorstromen, is precies het bewustzijn: het is zijn spirituele kern. Op lichamelijk vlak verzamelt de mens goederen en gedragingen; op emotioneel vlak emoties en herinneringen; op mentaal vlak gedachten en overtuigingen; en op spiritueel vlak inzichten en bewust-zijn. Er bestaan dus verschillende realiteiten omdat er verschillende werkelijkheids-niveau's bestaan, maar de centrale en universele realiteit is en blijft die van het be-wustzijn.
Het bewustzijn is niet alleen de WEZENLIJKE realiteit -ttz datgene waarom het gaat in een mensenleven of incarnatie-, maar ook de DIEPERE realiteit -ttz datgene waar-rond het draait-. De fundamentele drijfveren en existentiële motieven die iemand be-zielen, kan men immers niét in zijn gedrag, in zijn emoties of in zijn gedachten vin-den. Men kan die er wel in weerspiegeld vinden, maar dan moet men de ESSENTIE daarvan uit "distileren" of "extraheren" en deze in verband brengen met analoge in-houden op de andere bestaansvlakken.

Neem het bewustzijn weg, en het bestaan wordt grotendeels inhoudsloos of zinledig: het wordt een opeenhoping van "op zichzelf staande" gedragingen en reakties, in een uitzichtloze herhaling, zonder doel of betekenis. Wat is het nut van een eindeloze re-petitie van dezelfde patronen, problemen en fouten, zónder het perspektief van een leer- en groeiproces van het bewustzijn? Deze vraag maakte de existentialisten rade-loos of nihilisties, omdat ze er geen zinvol antwoord op konden vinden. Een"sociale" moraliteit introduceren, zoals de atheïsten doen, is al een even grote "kunstgreep" als de ámoraliteit van de onverschilligen. En de introductie van het "godsbegrip" bij de gelovigen is tenslotte een al te gemakkelijke "oplossing" die de verantwoordelijk-heid van de mens voor zijn doen en laten (alweer) BUITEN zichzelf legt. Als er een God is die het bestaan stuurt, dan bestaat het principe van het Karma niet meer: het is zogezegd "God" die de mensen lessen doet leren, en de mens die met een schuld tov diezelfde "God" zit, als hij dat vertikt. Karma daarentegen impliceert een bewust -zijnsproces die de verantwoordelijkheid van de mens voor zijn "daden" bij hem-ZELF legt: hij moet leren door, en voor zichzelf. Levenslessen begrijpen, doet het be-wustzijn GROEIEN, wat uiteindelijk ook de bedoeling is, en het doel van het bestaan zou moeten zijn.

INTERN loopt het sowieso in het honderd, wanneer er geen centraal gezag zou zijn dat alles kan sturen en coördineren. Hoe anders al die vaak tegenstrijdige in-formatie uit de buitenwereld om te zetten in korrekte mentale voorstellingen in zijn kop? Hoe maw korrekt te kunnen denken? Hoe tot geldige of ware kennis te kun-nen komen? Hoe op een adekwate manier zijn ervaringen in die buitenwereld te kun-nen duiden en interpreteren? (zie bovenstaande figuur) Vaak wordt het voorgesteld alsof het denken een willekeurig proces zou zijn dat zijn eigen noodwendigheden zou volgen. Ons reptielenbrein dat onmiddellijk reageert op prikkels van buitenaf, en ons monkey-brein dat automaties reageert op informatie, mogen dan zo funktioneren, maar de denker in ons die al die gedachten in goede banen moet leiden en ze dus stuurt en kontroleert, is het bewustzijn.

Een EXTERN kontrole-gezag proberen te installeren zoals regels volgens dewelke men zou moeten denken, of doctrines of gedragsregels die men zou moeten volgen, zijn "keurslijven" die van buitenaf worden opgelegd. En die dan onder de druk van interne spanningen kunnen doorbroken worden, omdat ze op DAT moment voor het individu helemaal niet (meer) relevant zijn. Als het denken onder het gezag van het bewustzijn staat, dan wordt "mediteren" niet meer zozeer een oefening in het objek-tief afstand nemen, dan wel eerder een oefening in het zich subjektief focussen. Dat is gericht denken dat door het bewustzijn wordt geleid, gebruikt en gestuurd. Men focust de geest op die informatie die men nodig heeft, en op die manier van denken die nodig is om een onderzoek te voeren of om tot de oplossing van een pro-bleem te komen. Het bewustzijn is de denker die het denken aanzet en weer uit-schakelt. Wanneer er een duiding, een konklusie, een antwoord, een oplossing, een inzicht.... IS, dan is VERDER denken overbodig. Intellektuelen houden van het den-ken OM het denken, en blijven tot in het oneindige kennis verzamelen, en identifi-ceren zich doorgaans met hun kennis of hun intellektuele aktiviteit. Het feit dat dit een breekpunt is, toont aan dat het eerder een soort INvullings- of verslavingspa-troon is, dan een VERvulling; ze leggen zich toe op het spelletje van een gekend(!) denken, terwijl hun bewustzijn tegelijk BUITENspel staat. Objektief-verstandelijk lijkt alles te kloppen, maar subjektief is het een 'rommeltje" vanwege de onwil om BUITEN de box of het concept te kijken, en dus alles mentaal DOORHEEN die ("ob-jektieve" maar arbitrair gekozen) "zeef" te prangen. Men kijkt niet met een open geest naar de volledige realiteit, maar door een mentaal kader of met oogkleppen.

Hetzelfde kan gezegd worden van mensen die zich identificeren met hun emoties, waarbij zij dan DOOR hun gevoelens worden beheerst ipv andersom. Sommige emo-ties kunnen behoorlijk heftig en intens zijn -ik zal de laatste zijn om dat te ontken-nen- maar net zo goed is het zich onderwerpen -en dus klakkeloos volgen- eraan een analoog verslavend patroon. Daar waar intellektuelen kennis "verzamelen", ver-zamelen gevoelsmensen emoties. Hier is het het subjekt dat een vorm van tyrannie uitoefent, en de dialoog met het bewustzijn uitschakelt. Daarom is dialogeren zo enorm belangrijk: intern als de sturing en checking van het bewustzijn (alle "pijlen" in bovenstaande figuur staan voor interakties, heen en weer). En extern als de kon-frontatie met de realiteit en de denkbeelden van anderen. Alles vertrekt en komt weer toe bij dat Zelf. Het bewandelen van zijn Levenspad houdt niet het vermijden van alle mogelijke problemen en pijn in, maar het leeproces van daar te leren mee omgaan en op te lossen.